Profesyonel Yaşamda İş Stresi ve Tükenmişlik(Handan Kepir Sinangil - Mine Kılıç - Hakan Yöney - Yard. Doç. Dr. Perma Ünalan)

12. Ulusal İnsan Yönetimi Kongresi'nin “İnsan” başlığı altında yer verdiği, Türkiye'nin önemli gündem konularından birini kapsayan oturumda; profesyonel yaşamda iş stresi ve alınabilecek önlemler üzerinde duruldu.

Endüstriyel psikoloji ve örgütsel davranış üzerine 25 yıldan fazla süredir çalıştığını belirtti ve şunları ekledi; iş stresi, performansı ve verimliliği düşürerek ve işe geç kalma gibi durumları artırarak; şirketlerde gizli kayıplara yol açmaktadır.

Bu kayıpları önlemek anlamında insan kaynakları departmanlarına bir takım rolleri düşer;

- İşe alımlarda pozisyona en uygun kişinin alınmasına dikkat edilmelidir.

- Kişilerin yapacakları işler, karakterlerine uygun olmalıdır.

- Performans değerlendirme sistemi objektif olmalıdır.

- Çoklu değişken bir sistem olmalıdır

- Çalışanlara söz hakkı verilmelidir.

Bu unsurlar, kurumlarda iş stresinin azalmasını sağlar. Bunun yanı sıra; engaje olma kavramı son dönemde iş stresinin azaltılmasını sağlayan pozitif bir kavramdır, nişanlanmak ya da bağlanmak anlamına gelir ve kişilerin işlerine bağlanarak pozitif bir psikoloji geliştirmesi anlamına gelir diyen Handan Kepir Sinangil, sözü Mine Kılıç'a bıraktı.

Konuyla ilgili olarak, katılımcılardan Hakan Yöney olaya psikiyatrik açıdan yaklaşarak şunları anlattı:

İş stresi, işin insan üzerinde oluşturduğu baskıdır. Kişilere için de kurumlar için de sorunlara yol açar. Toplumun sağlığını etkileme ihtimali de vardır.

İş stresi, çalışan bireyi üzer, yakın çevresini etkiler, verimini düşürür, sağlık harcamalarını artırır, ifade bozukluğuna neden olur ve enerji düzeyini düşürür. Öte yandan optimum seviyedeki iş stresinin performansı artırdığı da gözlenmiştir. Ayrıca, stresli çalışanın sağlık harcamalarında, stresle çalışmayanlara göre %50'lik bir artış görülmüştür.

İş stresi bazen belirgin olmayabilir ya da kişi bunu doğrudan paylaşmak istemeyebilir. Fakat, kişide unutkanlık, dalgınlık, toleransında azalma, uykusuzluk ve tahammülsüzlük gözleniyorsa; iş stresi altında olduğunu anlamak mümkün olur.

İş stresi; sağlık problemlerine yol açar. Bu problemler; kalp - damar problemleri, iskelet, sırt be boyun ağrısı, mide - bağırsak problemleri, bağışıklık sisteminin direncinin azalması ve kronik yorgunluk şeklinde gözlenebilir.

Strese neden olan faktörler;

1. İnsana ilişkin olanlar; üst yönetimden destek görememe ve diğer kişilerin sorumluluklarını yerine getirmemesi olarak ifade edilebilir.

2. İşe ilişkin olanlar; meslek seçiminin iyi yapılmamasına bağlı problemler ve iş yükünü fazlalığı olabilmektedir.

3. Kuruma ilişkin olanlar; rol tanımlarının iyi yapılmaması, geribildirimlerin ve kişiden beklenenlerin net olmaması, sorunların iletilebileceği mekanizma olmasından kaynaklanabilmektedir.

Stres reaksiyonu ve beyin: Stres beyni uyarır ve bir süre sonra normale döner, fakat bu uyarılar sürekli devam ediyorsa ve beyin normale dönemiyorsa; bu noktada sağlık problemlerine yol açabilir.

Strese karşı direnci artırmak için…

- Sosyal destek ağı genişletilmeli;

- Spor yapılmalı,

- Dengeli beslenmeli,

- Zamanı daha iyi organize etmeli,

- Duygusal zekayı güçlendirmeli,

Duygusal zeka; yaşamda mutlu olmamızı sağlayan becerilerdir. Bu becerileri, kendimizi ve karşımızdakileri tanımak ve farkında olmak, olumsuz duygularla başa çıkabilmek, kendimizi motive edebilmek ve duygularımızla başa çıkabilmek olarak tanımlayabiliriz.

Kurumsal Stres Yönetimi

Kurum içinde stresi yönetebilmek için, öncelikle kurum içinde bilgi birikimi olmalı ve personel kurum özelliklerine göre ve rasyonel verilerle çalışmalıdır.

Kurum içinde stres yaratan bir durumla karşılaşıldığında ise; öncelikle sorun tanımlanmalı ve durumu çalışanların nasıl algıladığı açıklığa kavuşturulmalı, daha sonra ise stres kaynakları değiştirilmelidir.

Kurum içinde, üzerinde çalışılan stresin azaldığını işe gelmemelerin azalması ve sağlık harcamalarının azalması gibi durumlardan anlamak mümkün olabilmektedir.

Tükenmişlik

İşle ilgili olumsuzluklar uzun süreliyse; kişi işine yabancılaşır ve duygusal olarak tükenir. Bu durumu yaşayan kişiler, sorunlarını anlatamazlar. Eğer kişinin işle ilgili ulaşamayacağı hedefler konursa, kişinin tükenmesi daha kolay olmaktadır.

Belirtileri; kişide işe ve ortama karşı alaycı bir tutum ve yabancılaşma gözlenmekteyse ve kişi kendini izole etmeye başlamışsa; kişinin tükenmişlik durumu yaşamaya başladığını anlayabiliriz.

Tükenmişliğin çeşitli nedenleri bulunmaktadır. Bu nedenlerden en çok göze çarpanları şu şekilde sıralayabiliriz;

- Kişilere ulaşamayacağı hedefler konması

- Fazla iş yükü

- Düşük motivasyonlu kişilerle çalışma

- Kişinin karakteriyle yaptığı işin uyuşmaması

- Sosyal desteğin az olması

Neler yapılabilir?

Tükenmişliği önleyebilmek için en azından aşağıdaki noktalara dikkat edilmelidir;

- Kişi, gereğinde hayır demeyi bilmeli

- Gerektiğinde her şeye ara vermeli

- Gerçekçi hedefler konmalı

- Sağlıklı yaşamalı

- Sosyal hayat canlı tutulmalıdır.

Ayrıca tükenmişliğe kadar varabilecek iş stresini önleyebilmek için; kişinin uyum kapasitesi yüksek olmalı, kişi kendinin farkında olmalı ve yeni seçenekler üretebilmeli, kişinin mesleği ne gerektiriyorsa, en iyisini yapmalı, profesyonel amaçlar gerçekçi olmalıdır.

Soruna yol açabilecek davranışlar;

- Uygunsuz neden - sonuç ilişkisi kurmak

- Esnek olmamak

- Abartılı genellemeler yapmak

- Olayları büyütmek

- Başkasından çok şey beklemek

- Kendini küçümsemek

- Küçük parçaya odaklanıp, hata yapmak

- Olumsuzluklara hazırlıklı olmak

- Alınganlık yapmak

Çalışanların iş stresiyle tükenmesini ve verimini düşürmesini engellemek için yöneticilere de birtakım görevler düşmektedir. Öncelikle, yöneticiler çalışanlara karşı destekleyici bir tavır sergilemeli ve çalışanların kendi dünyalarının olduğunu unutmamalıdır. Ayrıca çalışanlar arasında ayrımcılık yapılmamalı ve herkese eşit davranılmalıdır.

Yorgun muyum, argın mıyım?

Katılımcılardan Yrd. Doç. Dr. Pemra Ünalan ise olayı tıp doktoru olarak ele aldı ve yorgunluğun ve halsizliğin hangi hastalığın nedenleri olabileceğinden bahsetti.

İnfeksiyon hastalıkları: soğuk algınlıkları

Endokrin hastalıkları: tiroid, şeker

Nörolojik hastalıklar: parkinsonizm

Hemotolojik hastalıklar: kansızlık, demir eksikliği

Romatolojik hastalıklar: kas - iskelet sistemi hastalıkları

Diğer hastalıklar: saman nezlesi, ilaç yan etkileri, kronik hastalıklar

Halsizlik hisseden kişiler, halsizliklerini geçirmek amacıyla vitamin alabilirler fakat bazı durumlarda alınan vitaminler de yan etki olarak halsizlik yapabilirler. Ayrıca stres atmak amacıyla alınan alkol de halsizliğe neden olmaktadır.

Kronik yorgunluk sendromu

Eğer doktor tedavileri sonucunda tıbbi bir teşhis konulamadıysa; yorgunluğunuzun nedeni tıbbi değilse ve yaklaşık 6 aydır halsizseniz, kronik yorgunluk sendromu yaşıyor olabilirsiniz. Kronik yorgunluk sendromu, kişiyi sadece halsiz bırakmaz, aynı zamanda kas, eklem, baş, boğaz ağrılarına da sebep olur.

Baş ağrısı ve irritabl bağırsak hastalıkları da kişinin üretkenliğini olumsuz etkileyen rahatsızlıklardır. Bu rahatsızlıklardan kurtulmak için, düzenli egzersizler, sağlıklı beslenme ve uyku hijyeni etkili olabilir. Ayrıca iş yerlerinde kuru pasta yerine meyve ikram etmek çalışanların sağlığı açısından daha faydalı bir yöntemdir.