Çok Aşamalı Düşünme (Melih Arat)

İş dünyasından, siyasetten pek çok kişi insanların sebep sonuç ilişkisi kuramamasından yakınır. Aslında insanlar pekala sebep sonuç ilişkisi kuruyorlar. Bütün eğitim süreci içinde bize sebep sonuç ilişkisi öğretilir. Buradaki sorun, bize öğretilen sebep sonuç ilişkilerinin tek aşamalı olmasıdır. "Çalışırsan, sınıfı geçersin." "Fiyatları düşürürsen, daha çok satarsın." "Eleman çıkarırsan, maliyetleri düşürürsün." Diğer bir deyişle şu eylem, şu sonuca sebep olur mantığı aslında bize öğretilmiştir. Ancak bu mantık bir zincir olarak düşünülmediği taktirde sınırlı kalmakta ve resmin bütününü görmeyi engellemektedir. Her şeyin birbiriyle etkileşimli olduğu bir dünyada yaşıyoruz. Bir sebebin yarattığı sonuç, başka bir sonucun ya da sonuçların aynı zamanda sebebini oluşturur. Diğer bir deyişle her eylem değişik sonuç aşamaları sonrasında hiç tahmin etmediğimiz başka sonuçlara yol açar. Ancak yerleşik mantık anlayışı sadece tek aşamalı sebep sonuç ilişkilerini kavramaya izin verdiği için çok aşamalı sebep sonuç ilişkileri çoğu zaman anlaşılamıyor.

Eleman Çıkar, Maliyetleri Düşür!??
Örneğin, "Eleman çıkarırsan, maliyetleri düşürürsün" sebep sonuç ilişkisi tek aşamalı olarak değerlendirildiğinde tutarlıdır. Personel giderleri düşeceği için gerçekten kısa vadede maliyetler azalacaktır. Ancak geride kalan sürekli çıkarılma korkusu yaşayan personelle üretim yapma çabası beklenmedik hatalara ve kalite maliyetlerinin yükselmesine sebep olur. Daha ötesi geride kalan personel aidiyet duygusu zayıfladığından şirket için getirisi yüksek olabilecek bazı projelere başlamaktan kaçınabilir. Böylece şirketin, "eleman çıkarırsan, maliyetleri düşürürsün" mantığı birinci aşama sebep sonuç ilişkisinde çalışırken ikinci aşamada maliyetleri yükseltiyor, olası gelirlerin de oluşmasını engelliyor.

Geri Tepen Eylemler
Tek aşamalı sebep sonuç ilişkisi ile düşünme, toplum içinde "kısa vadelilik" olarak bilinir. Ancak kısa vadelilik, insanların akıllarında ileri seviyede çalışılmış bir modele sahip görünmemektedir. Kısaca tek aşamalı düşünme yaklaşımıyla gerçekleştirilecek eylemler, uzun vadede (sonuçların sürekli olarak tahmin edilmeyen sonuçlara sebep oluşturduğu aşamalarla) insanı amacının tam tersi yöne götürebilir. Örneğin, ABD'nin kendi çıkarları için bazı dikta yönetimlere verdiği / sattığı silahlar daha sonra ABD'li askerlerin ve insanların ölümüne yol açmıştır. Örneğin, Somali'ye 90'larda yapılan müdahalede ölen ilk Amerikan askeri, Amerikan yapımı bir tüfekten çıkan kurşunla vurulmuştur. Tek aşamalı düşünce, ABD politikasında şöyle hakimdir: ABD çıkarlarına uygun yaklaşan ülke yönetimlerine destek ver, onların iktidarlarını gerekirse onlara silah sağlayarak pekiştir. Bu tek aşamada istenilen sonucu üretir. Ancak birkaç aşama sonra, bu silahlar Amerikan insanlarını nasıl öldürür? Bir şekilde iktidar söz konusu ülkelerde değiştiğinde silahlar da el değiştirir. Somali örneğinde, isyancıların eline geçer. Akdeniz üstünde uçarken Libya'dan atılan bir füzeyle düşürülen / düşürülecek bir Amerikan uçağını vurmak için kullanılan Amerikan malı roket atar, ABD'nin daha önce başka bir ülkeye sattığı roket atardır. Yapılacak eylemler çok aşamalı senaryolarla düşünülmedikçe, yapılan eylemlerin geri tepmesi öngörülemez.

Sorun Yumağı
Değişik noktalardan ortaya çıkan sonuçlar ya da sorunlar ise kaynakları bir türlü anlaşılamadığı için çözüm sanılan geçici tedavilerle geçiştirmeye çalışılır; ancak bu geçici tedavilerinde birkaç aşama sonra hiç beklenmeyen başka sorunlara yol açtığı bilinmez ve ortaya bir sorunlar yumağı çıkar. Bu yumak benzetmesi, yerinde bir benzetme olabilir. Çünkü karışmış bir yumakta, her şeyin birbirine bağlı, ama neyin nereden çıktığını bulmak çok zordur. Yumağı çözmek için, yumağı oluşturan iplerden bazılarını sağından solundan çekmek, yumağı büsbütün düğümleyebilir, kazara açabilir de.

Türkiye'de okulda başlayan bir kopya alışkanlığının ya da eğitim sistemine enjekte edilmiş ezberci sistemin uzun vadede yaratığı sonuçları çok azımız ilişkilendirebiliyor. Depremde yıkılan binalardan müteahhitleri sorumlu tutuyoruz. Trafik kazalarında ölen insanlardan kamyon şoförlerini, yaşanılan yüzlerce sorundan devlet yöneticilerini sorumlu tutuyoruz. Dikkat edecek olursanız, yapılan bütün bu değerlendirmeler tek aşamalı sebep sonuç ilişkisine dayanmaktadır. Tek aşamalı sebep sonuç ilişkisini temel çıkarım olarak kaldığı yerlerin önemli bir bölümünde sorunun köklerinin anlaşılmadığını söyleyebiliriz. (Bu bile tek aşamalı bir çıkarım, nasıl kurtulacağız bunlardan!)

Şimdi ben de kara kara düşünüyorum, bu yazının çok aşama sonra yaratacağı sonuçlardan ben zarar görecek miyim diye?